Sakramentalia: święte znaki Kościoła
Wprowadzenie
Życie chrześcijańskie przeniknięte jest znakami, przez które Bóg działa w sposób widzialny. Najpełniej dzieje się to oczywiście w sakramentach ustanowionych przez Chrystusa. Jednak Kościół od najdawniejszych czasów posługuje się również innymi znakami, które, choć nie są sakramentami, to jednak prowadzą do uświęcenia człowieka i przemiany świata. Te znaki nazywamy w kościele sakramentaliami.
1. Definicja i istota sakramentaliów
Według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 1667),
„Święta Matka Kościół ustanowił sakramentalia. Są to znaki święte, które z pewnym podobieństwem do sakramentów oznaczają skutki, przede wszystkim duchowe, a osiągają je przez modlitwę Kościoła. Przygotowują one ludzi do przyjęcia głównego skutku sakramentów i uświęcają różne okoliczności życia”
Sakramentalia nie zostały ustanowione bezpośrednio przez Chrystusa, a przez Kościół, który kierowany Duchem Świętym włącza je w swoją modlitwę i liturgię. Ich skuteczność wypływa nie z samego wykonania obrzędu (ex opere operato), jak w sakramentach, ale z modlitwy Kościoła i wiary przyjmującego (ex opere operantis Ecclesiae)[1]. Sakramentalia mają za cel przygotować wiernych do przyjęcia łaski sakramentów oraz uświęcać różne okoliczności życia[2]. Ich funkcją jest przedłużenie działania liturgii w codzienność, dzięki czemu życie chrześcijanina staje się miejscem spotkania z Bogiem również poza świątynią.
2. Biblijne i historyczne korzenie
Choć samo pojęcie „sakramentaliów” pojawiło się dopiero w teologii średniowiecznej, ich korzenie sięgają Pisma Świętego. Już w Starym Testamencie spotykamy liczne gesty i znaki, przez które lud Izraela doświadczał uświęcenia przykładami są: błogosławieństwo ojców (Rdz 27), użycie oleju w namaszczeniu (Wj 30,22–33), czy woda oczyszczenia (Lb 19,9).
W Nowym Testamencie Chrystus także posługiwał się znakami: dotykiem, gestem błogosławieństwa, nałożeniem rąk (por. Mk 10,16; Łk 24,50). Apostołowie później kontynuowali te gesty, błogosławiąc, kładąc ręce na chorych czy święcąc pokarmy (por. Dz 8,17; 1 Tm 4,4–5). Są to obrzędy które praktykujemy aż do tej pory.
Z czasem Kościół, kierując się troską o duchowe dobro wiernych, rozwinął obrzędy błogosławieństw, poświęceń i egzorcyzmów, które zostały zebrane w De Benedictionibus – księdze błogosławieństw zatwierdzonej po obradach Soboru Watykańskiego II[3].
3. Klasyfikacja i przykłady
Sakramentalia można podzielić na trzy zasadnicze grupy:
W tradycji ludowej do sakramentaliów należą również gesty pobożności takie jak znak krzyża, użycie wody święconej, noszenie medalika, szkaplerza czy zapalenie gromnicy. mimo że posiadają charakter prywatny, to ich sens pozostaje eklezjalny. Wyrażają bowiem wiarę wspólnoty Kościoła.
4. Znaczenie teologiczne
Konstytucja o Liturgii Świętej: Sacrosanctum Concilium przypomina:
Święta Matka Kościół ustanowił ponadto sakramentalia. Są to święte znaki, które na podobieństwo sakramentów wskazują przede wszystkim na duchowe dobra osiągane dzięki wstawiennictwu Kościoła. Przygotowują one ludzi do przyjęcia właściwego skutku sakramentów i uświęcają różne okoliczności życia.(SC 60).
Sakramentalia nie zastępują sakramentów, lecz je uzupełniają i rozwijają w codzienności. Są świadectwem tego, że wszystko, co ludzkie, może stać się przestrzenią spotkania z Bogiem. Teolog Karl Rahner określał sakramentalia jako „rozszerzenie sakramentalnego wymiaru Kościoła na świat”[4]. W nich objawia się przekonanie, że Bóg pragnie być obecny nie tylko w chwili liturgii, ale również w zwyczajnych gestach i wydarzeniach życia.
5. Zakończenie
Sakramentalia przypominają, że chrześcijaństwo nie ogranicza się jedynie do świątyni. Każdy gest błogosławieństwa, każde poświęcenie, każdy znak krzyża są wyznaniem wiary w Boga, który uświęca świat od wewnątrz. Dzięki nim codzienność staje się przestrzenią łaski, a wszystko, co zwyczajne, może stać się święte.
Przypisy:
Ks. Adam Płonka
Życie chrześcijańskie przeniknięte jest znakami, przez które Bóg działa w sposób widzialny. Najpełniej dzieje się to oczywiście w sakramentach ustanowionych przez Chrystusa. Jednak Kościół od najdawniejszych czasów posługuje się również innymi znakami, które, choć nie są sakramentami, to jednak prowadzą do uświęcenia człowieka i przemiany świata. Te znaki nazywamy w kościele sakramentaliami.
1. Definicja i istota sakramentaliów
Według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 1667),
„Święta Matka Kościół ustanowił sakramentalia. Są to znaki święte, które z pewnym podobieństwem do sakramentów oznaczają skutki, przede wszystkim duchowe, a osiągają je przez modlitwę Kościoła. Przygotowują one ludzi do przyjęcia głównego skutku sakramentów i uświęcają różne okoliczności życia”
Sakramentalia nie zostały ustanowione bezpośrednio przez Chrystusa, a przez Kościół, który kierowany Duchem Świętym włącza je w swoją modlitwę i liturgię. Ich skuteczność wypływa nie z samego wykonania obrzędu (ex opere operato), jak w sakramentach, ale z modlitwy Kościoła i wiary przyjmującego (ex opere operantis Ecclesiae)[1]. Sakramentalia mają za cel przygotować wiernych do przyjęcia łaski sakramentów oraz uświęcać różne okoliczności życia[2]. Ich funkcją jest przedłużenie działania liturgii w codzienność, dzięki czemu życie chrześcijanina staje się miejscem spotkania z Bogiem również poza świątynią.
2. Biblijne i historyczne korzenie
Choć samo pojęcie „sakramentaliów” pojawiło się dopiero w teologii średniowiecznej, ich korzenie sięgają Pisma Świętego. Już w Starym Testamencie spotykamy liczne gesty i znaki, przez które lud Izraela doświadczał uświęcenia przykładami są: błogosławieństwo ojców (Rdz 27), użycie oleju w namaszczeniu (Wj 30,22–33), czy woda oczyszczenia (Lb 19,9).
W Nowym Testamencie Chrystus także posługiwał się znakami: dotykiem, gestem błogosławieństwa, nałożeniem rąk (por. Mk 10,16; Łk 24,50). Apostołowie później kontynuowali te gesty, błogosławiąc, kładąc ręce na chorych czy święcąc pokarmy (por. Dz 8,17; 1 Tm 4,4–5). Są to obrzędy które praktykujemy aż do tej pory.
Z czasem Kościół, kierując się troską o duchowe dobro wiernych, rozwinął obrzędy błogosławieństw, poświęceń i egzorcyzmów, które zostały zebrane w De Benedictionibus – księdze błogosławieństw zatwierdzonej po obradach Soboru Watykańskiego II[3].
3. Klasyfikacja i przykłady
Sakramentalia można podzielić na trzy zasadnicze grupy:
- Błogosławieństwa (benedictiones): skierowane są na osoby, miejsca lub rzeczy, które mają być poświęcone Bogu i otoczone modlitwą Kościoła (np. błogosławieństwo domu, pokarmów, narzeczonych, pól).
- Poświęcenia (dedicationes, consecrationes): przez które dana rzecz lub osoba zostaje oddana Bogu w sposób trwały (np. poświęcenie ołtarza, kościoła, dziewic konsekrowanych oraz naczyń liturgicznych).
- Egzorcyzmy: są to modlitwy o uwolnienie od wpływu złego ducha, będące szczególną formą sakramentaliów (por. KKK 1673).
W tradycji ludowej do sakramentaliów należą również gesty pobożności takie jak znak krzyża, użycie wody święconej, noszenie medalika, szkaplerza czy zapalenie gromnicy. mimo że posiadają charakter prywatny, to ich sens pozostaje eklezjalny. Wyrażają bowiem wiarę wspólnoty Kościoła.
4. Znaczenie teologiczne
Konstytucja o Liturgii Świętej: Sacrosanctum Concilium przypomina:
Święta Matka Kościół ustanowił ponadto sakramentalia. Są to święte znaki, które na podobieństwo sakramentów wskazują przede wszystkim na duchowe dobra osiągane dzięki wstawiennictwu Kościoła. Przygotowują one ludzi do przyjęcia właściwego skutku sakramentów i uświęcają różne okoliczności życia.(SC 60).
Sakramentalia nie zastępują sakramentów, lecz je uzupełniają i rozwijają w codzienności. Są świadectwem tego, że wszystko, co ludzkie, może stać się przestrzenią spotkania z Bogiem. Teolog Karl Rahner określał sakramentalia jako „rozszerzenie sakramentalnego wymiaru Kościoła na świat”[4]. W nich objawia się przekonanie, że Bóg pragnie być obecny nie tylko w chwili liturgii, ale również w zwyczajnych gestach i wydarzeniach życia.
5. Zakończenie
Sakramentalia przypominają, że chrześcijaństwo nie ogranicza się jedynie do świątyni. Każdy gest błogosławieństwa, każde poświęcenie, każdy znak krzyża są wyznaniem wiary w Boga, który uświęca świat od wewnątrz. Dzięki nim codzienność staje się przestrzenią łaski, a wszystko, co zwyczajne, może stać się święte.
Przypisy:
- Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1668.
- Tamże, 1670.
- De Benedictionibus (Rituale Romanum, editio typica, 1984).
- K. Rahner, Teologia sakramentów, tłum. J. Zychowicz, Kraków 1999, s. 74.
Ks. Adam Płonka
